Prof. Dr. Ümit Gezgin
Felsefeyle hayata ve sanata baktığımızda şaşakalırız biraz.. görüntü ve gerçeklik değişmektedir sürekli olarak.. izlenimci, yani empresyonist ressam için de felsefe aynı zamanda bir duraklama sebebidir…
Kant, dünyayı olduğu gibi göremeyiz, diyordu.. normal, sıradan insan ne gördüğünün bile farkında olmadan, adeta anılarında ve sorunların içinde yaşar.. bir tür yaşarken hayal görür ve görmenin ötesine düşer… Kant zihnin her şeyi işlediğini, söylüyordu.. yani optik bir araç gibi göremiyorduk dünyayı.. bir de herkes başka başka şekillerde ve anlamlarda görüyordu dış gerçekliği.. bu noktadan bakıldığında herkes başka şeyler görüyor.. ortak görme biçimleri yok…
Zihin her şeyi işliyor evet.. ama nasıl işliyor.. düz bir mantıkla da değil bunlar.. yorumluyor zihin ve değiştiriyor da aynı zamanda.. doğal olarak duygular, düşünceler devreye giriyor.. anılar, acılar.. makinesel bir görme yok.. optik bir görmek yok.. çünkü insan ruh sahibi ve doğal olarak da duygular devrede.. duygular devredeyse.. görme duygusal bir şey haline geliyor…
Monet, aynı katedrali otuzdan fazla resmetti.. neyi arıyordu.. değişen gerçekliği.. yoksa güneşin izini değil.. güneş her zamanki güneşti ama, onu algılayan, dönüştüren ve anlam üreten insandı… Gerçeklik farklı zamanlarda sürekli değişiyordu.. mevsimler geldiğinde de gerçeklik, giderek görüntü değişiyordu.. yazın başkadır gerçeklik, kışın başka.. kar yağarken başkadır algı, yağmur yağarken başka…
Nesneler sabit midir.. yoksa onu gören onları yeniden kendilerine göre mi var ediyor.. görme, düşünce eşiğinden içeri girerek algılanıyordu.. doğal olarak görülmediği zaman nesne yoktu.. var olabilmesi için algılanması gerekiyordu.. algılamak da sadece görmeyle sınırlı değildi…
Empresyonist ressamlar an’la hesaplaşma içine girmişlerdi.. gerçekliği an’da arıyorlardı.. felsefenin kendine göre bir varoluş hikayesi yazdığını biliyorlardı.. bir hayal dünyasında yaşıyorduk gerçekte.. hiçbir şey gerçek değildi.. sadece öyle algılanıyordu.. ama o bile sürekli değişiyordu.. yaz, kış, yağmurda, karda.. sabah, akşam…
Herakleitos, “aynı nehre iki kez girilmez” diyordu.. nehir de akar, insan da değişir.. doğal olarak an’dan an’a değişmektedir her şey.. bu da hiçbir şeyin sabit olmadığını göstermektedir bize…
Empresyonist ressamlar dışarılarda resim yaparken, aynı zamanda büyük bir çelişki ve açmazı da yaşıyorlardı.. fırça tuvale değdiği an zaten yaşanmıştı ve tarih olmuştu.. ressam hep geride kalıyordu ve hep geleceğe koşuyor, kovalıyordu.. gerçekliği de bir türlü yakalayamıyordu.. sürekli doğada bir değişim vardı.. bu görüntünün ve gerçekliğin sürekli eskidiği ve yok olduğu anlamına geliyordu…
Bergson “saf zaman” kavramının peşindeydi.. ölçülemeyen, bölünemeyen, akan zaman.. Empresyonistler Bergson’u okumadan onu yaşadılar.. her fırça darbesi zamanın akışına itiraz değildi.. adeta ona bir teslimiyetti…
Pissarro’nun sisli görüntüleri.. Renoir’ın dans pistindeki bulanık görüntüleri.. Degas’ın sahne kenarında kalmış yarım figürleri.. bunlar teknik yetersizlikten ziyade, bilinçli bir felsefi tutum olarak karşımıza çıkmaktadır.. gerçek gözün gördüğü değil, zihnin işlediğidir.. ve bu kişiden kişiye, andan ana değişmektedir…
Nietzsche perspektifi buna bir açıklama getirebilir.. Nietzsche’ye göre nesnel bir bakış açısı yoktur.. yalnızca bakış açıları vardır.. herkes kendine göre görür dünyayı… Empresyonistler tuvalde tam da bunu söyledi.. “benim gördüğüm benim gerçekliğimdir..”
Işık nesneyi görünür mü kılıyor gerçekten.. kendisi görünmez ışığın.. ama görünür kılar.. o görünmez, ama nesneler üzerinde etkisi ortaya çıkar.. peki nesneyi ışık ne kadar görünür kılar.. bunu bilen var mı… Platon ne diyordu: İdealar dünyası görünmezdir..ama gerçek olan odur.. gördüklerimiz sadece gölgedir…
Monet için görünen gerçek, Platon için ise yanıltıcı.. ışık gerçekliği gösteriyordu ve değişim olsa bile temel bir elemandı.. işte onu farklı boyutlarıyla çiziyordu Monet.. ona göre nesne sabit bir şey değildir ve ışıkla birlikte doğar ve onunla ölür…
Ressam büyük çelişkiler yaşar bu anlamda.. her sabah yeniden başlamak zorundadır.. çünkü her sabah dünya yeniden kurulur.. ışık değişmiş, mevsim farklılaşmıştır… Cezanne empresyonizme inanmıyordu.. anlık olanı değil, kalıcı olanı aradı hep.. o doğanın içindeki geometriyi, değişmeyen gerçekliği aradı hayatı boyunca…
İlk yorum yapan siz olun