Dijital çağda sanatın özgünlük sorunsalı üzerine

Prof. Dr. Ümit Gezgin

Dijital çağda özgünlük sorunu, aslında birbirine kenetlenmiş üç ayrı krizin ürünüdür: üretim krizi (kim veya ne yaratıyor?), tekrar krizi (sonsuz kopyalanabilirlik) ve değer krizi (özgün olan neden değerlidir?).

Walter Benjamin’in “aura” kavramı buradaki her şeyin başlangıç noktasıdır. 1936’da yazdığı “Teknik Yeniden Üretilebilirlik Çağında Sanat Yapıtı” adlı denemesinde Benjamin, fotografın icadıyla birlikte sanat eserinin özgün varlığına özgü o belirsiz, ele geçmez halenin — auranın — yok olmaya başladığını öne sürdü. Dijital çağ bu süreci kataklizmik biçimde hızlandırdı: bir JPEG dosyası binlerce kez kopyalanabilir, her kopya orijinalinden ayırt edilemez.

Ama burada kritik bir ayrım ortaya çıkıyor. Fiziksel bir tablonun özgünlüğü maddesel bir gerçekliğe dayanıyordu: o tuval, o boya katmanı, o fırça izi. Dijital eserde ise madde yoktur; yalnızca bilgi vardır. Bu durumda özgünlük nereye tutunacak?

Ontolojik düzlemde sorun şudur: dijital bir eserin “orijinali” yoktur, yalnızca dosya vardır. Tüm kopyalar eşit derecede “orijinal”dir. Bu durum, batı sanat geleneğinin temelindeki özgünlük anlayışını tamamen tersyüz eder.

Etik / yazar düzleminde ise yapay zeka bu krizi had safhaya taşımıştır. Midjourney ile üretilen bir görsel kimindir? Algoritmanın mı, onu geliştiren mühendislerin mi, eğitim verisini oluşturan sayısız sanatçının mı, yoksa komut yazan kullanıcının mı? Roland Barthes 1967’de “yazarın ölümü”nü ilan etmişti — yapay zeka sanatı bu ölümü adeta fiilen gerçekleştiriyor.

Ekonomik düzlemde ise NFT teknolojisi ilginç bir paradoks üretiyor: blockchain ile dijital kıtlık icat edilerek özgünlük yeniden pazara sürüldü. Ama bu, özgünlüğün ontolojik bir özellik olmaktan çıkıp tamamen sosyal-ekonomik bir inşa haline geldiğini gösteriyor. Herkesin erişebildiği bir JPEG’in “özgün versiyonu” için milyonlar ödenmesi, özgünlüğün nesnenin kendisiyle değil, ona dair toplumsal anlaşmayla ilgili olduğunu açıkça ortaya koyuyor.

Peki bu sorunsaldan çıkış yolları var mı? Birkaç farklı felsefî tutum öne çıkıyor:

Süreç estetiği özgünlüğü nesneden çıkarıp yaratma sürecine taşır. Eserin nasıl üretildiği, sanatçının hangi karar ve riskleri üstlendiği, ne kadar emek ve yoğunlaşma yatırıldığı — bunlar özgünlüğün ölçütü olur. Bu yaklaşımda bir insan elinden çıkan yapay zeka yönlendirmesi dahi “özgün” sayılabilir, yeter ki süreç gerçek bir düşünsel yatırım içersin.

Bağlam estetiği ise özgünlüğü biyografik ve kültürel bağlama bağlar. Bir sanatçının kişisel tarihinden, yaşadığı kırılmalardan, özgün bir bakış açısından doğan eser özgündür — araç ne olursa olsun. Bu tutum yapay zekayı bir fırça gibi görür: önemli olan onu kimin, ne için tuttuğudur.

Nihayetinde dijital çağın özgünlük sorunu, bize şu soruyu sormaya zorluyor: özgünlüğe değer atfetmemizin nedeni neydi? Eğer bu değer sanatçının bedensel emeğiyle, tarihsel tekliğiyle, kırılganlığı ve biricikliğiyle ilgiliyse — dijital araçlar bu değeri ortadan kaldırmaz, sadece onu çok daha görünür ve tartışmalı kılar.